Ergenlerde Beden Memnuniyetsizliği ile Uyumsuz Yeme Davranışları Arasındaki İlişkide Baş Etme Stratejilerinin Aracı Rolü

Kişinin kendi bedeninin parçaları ile onların işlevlerine karşı olan memnuniyeti veya memnuniyetsizliği beden algısı olarak ifade edilmektedir. Cinsiyet, yaş, vücut yapısı ve ağırlık durumu, benlik saygısı, bedene karşı olan duyarlılığı etkileyen önemli faktörler arasında yer almaktadır. Kişinin kendi bedeni ile olmak istediği beden arasında fark olması durumu “beden memnuniyetsizliğini” ortaya çıkarmaktadır.¹

Yeme davranışlarında gözlemlenen bozukluk ise kişinin beden algısının bozulması sonucunda yeme tutumunda bozuklukların ortaya çıktığı bir hastalık tablosu olarak karşımıza çıkmaktadır. Uyumsuz yeme davranışlarında kilo alma korkusu, erken matürasyon, benlik saygısında düşüklük ve kusursuz olma arzusu yanında beden memnuniyetsizliği de önemli bir etken olarak dikkat çekmektedir.²

Beden memnuniyeti, biyolojik, psikolojik ve sosyokültürel faktörlerin etkisiyle gelişen ve değişen çok boyutlu bir yapıdır. Ergenlik döneminde algılanan zayıf olma baskısı ve ideal beden ölçülerinin içselleştirilmesi, beden memnuniyetsizliğinin gelişiminde önemli risk faktörleri arasında yer almaktadır.³ Uyumsuz yeme davranışları ile beden memnuniyetsizliği arasında bir ilişkinin olduğu bildirilmektedir.⁴

Bir sorunun ya da olumsuz bir olayın çözümü amacıyla veya bu durumun kişi üzerindeki etkisinin azaltılması için başvurulan bilişsel ve davranışsal stratejilerin tamamı “baş etme” olarak ifade edilmektedir.⁵ Ergenlik dönemi, her toplumda fırtınalı bir süreç olarak görülür ve bedensel, cinsel, duygusal, sosyal ve kişisel gelişimlerde hızlı değişimlere neden olur. Bu hızlı farklılaşma, ergen bireylerde çeşitli sorunlar ve çatışmaların ortaya çıkmasına yol açar.⁶ Bu dönemlerde ergen bireylerde karşılaşılan sorunlar ile başa çıkmada aktif başa çıkma, sosyal desteğe başvurma, uzman yardımı alma gibi sağlıklı yollar yanında; aşırı sigara ve alkol tüketimi, madde ve ilaç kullanımı, düzensiz yeme gibi ruh ve beden sağlığına zarar verecek sağlıksız başa çıkma yollarına da başvurabildikleri görülmektedir.⁷ Konuya dair gerçekleştirilen ilgili araştırma bulguları kapsamında ergenlerin sosyal problem çözmedeki yetersizliklerinin davranış ve yeme bozukluklarına yol açtığı dikkat çekmektedir.⁸

Beden memnuniyetsizliği ve uyumsuz yeme davranışları, özellikle ergenlik döneminde bireylerin psikolojik sağlığını derinden etkileyen ve zamanla artan bir sorun haline gelmiştir. Bu durum, yalnızca bireylerin kendilerini değil, çevrelerini de olumsuz şekilde etkileyebilir. Beden memnuniyetsizliği ve uyumsuz yeme davranışlarının yol açabileceği sağlık sorunlarını azaltmak adına, bireylerin bu davranışlara yönelmesine neden olan faktörlerin anlaşılması büyük önem taşımaktadır. Bu çalışmanın temel amacı, beden memnuniyetsizliği ve uyumsuz yeme davranışları arasındaki ilişkide baş etme stratejilerinin aracı rolü incelenerek, ergenlerin bu olumsuz süreçlerle nasıl başa çıktıklarının daha iyi anlaşılmasıdır.

Etik kurul onayı Haliç Üniversitesi Girişimsel Olmayan Klinik Araştırmalar Etik Kurulundan alınmıştır (karar no: 91, tarih: 09.05.2024). Milli Eğitim Bakanlığına (MEB) izin başvurusu yapılmış ve onay gelmesinin ardından veri toplama süreci başlamıştır. İstanbul ili içinden 10 okul için MEB izni alınmış, bu okullar ziyaret edilerek veri toplanmıştır. Okullarda araştırma kriteri olarak 15-17 yaş aralığında olan gençlerden veri toplanmıştır. Çalışmaya tüm öğrenciler gönüllü olarak katılım sağlamıştır. Çalışmaya katılan tüm katılımcılardan ve katılımcıların ailelerinden sözlü ve yazılı onam alınmıştır. Çalışmaya, İstanbul ilinde yaşayan 15-17 yaş arası gönüllü 406 ergen katılmıştır. Araştırma nicel bir çalışma olarak tasarlanmış olup ilişkisel tarama yönteminin kullanıldığı bir çalışmadır. Araştırmada veri toplama aracı olarak; sosyo-demografik bilgi formu, Beden Değeri Ölçeği-2, Hollanda Yeme Davranışı Anketi ve Ergenler için Başa Çıkma Ölçeği kullanılmıştır.

Veri Toplama Araçları

Sosyo-Demografik Bilgi Formu: Katılımcıların yaş, cinsiyet, boy, kilo, eğitim durumu, ekonomik durum, anne-baba eğitim düzeyi, hayatlarının herhangi bir döneminde diyet yapma geçmişi, düzenli olarak kullandığı ilaç olup olmadığına dair demografik bilgilerin alındığı formdur. Bu form, katılımcılar tarafından gönüllülük esasına dayalı olarak doldurulmuştur. Çalışmanın amacına katkı sağlayacağı düşünülerek katılımcılara yaşamlarının herhangi bir döneminde diyet yapıp yapmadıkları sorusu sosyo-demografik forma eklenmiştir.

Beden Değeri Ölçeği-2: Tylka ve Wood-Barcalow⁹ tarafından kişilerin kendi bedenlerine yönelik ne derece olumlu düşüncelere sahip olduğunu ve bu düşüncelere saygı duyup duymadıklarını değerlendirmek amacıyla geliştirilen Beden Değeri Ölçeği-2, pozitif beden imajının özelliklerini, bağıntılarını ve potansiyel sonuçlarını anlamak için kullanılmaktadır. Beden Değeri Ölçeği-2 beşli Likert (1=asla, 2=nadiren, 3=bazen, 4=sık sık, 5=her zaman) türü bir ölçme aracıdır. Ölçme aracı on maddeden oluşmakta ve katılımcılardan her bir maddeye katılma oranlarını belirtmeleri istenmektedir.

Hollanda Yeme Davranışı Anketi: van Strien ve ark.¹⁰ tarafından geliştirilen ve bireylerin yeme davranışlarını değerlendiren 33 maddelik bir Likert ölçeğidir. Kısıtlayıcı yeme, duygusal yeme ve dışsal yeme olmak üzere üç alt boyuttan oluşan ölçek, katılımcıların belirli yeme davranışlarına yönelik eğilimlerini ölçmektedir. Ölçekte, her madde beşli Likert tipi (1=hiçbir zaman-5=çok sık) formatında derecelendirilir ve her alt boyut için verilen yanıtların toplamı, ilgili alt ölçek puanını oluşturur. Genel toplam puan ise üç alt ölçek puanının toplanmasıyla elde edilir ve bireyin genel yeme davranışına dair bir değerlendirme yapılmasını sağlar. Yüksek puanlar, ilgili yeme davranışının daha yoğun yaşandığını gösterirken, düşük puanlar bu eğilimin daha az olduğunu ifade eder. Ölçeğin güvenilirliği oldukça yüksektir; orijinal çalışmada Cronbach alfa katsayıları duygusal yeme için 0,94, kısıtlayıcı yeme için 0,95 ve dışsal yeme için 0,85 olarak hesaplanmıştır. Türkçe uyarlamasında ise bu katsayılar sırasıyla 0,97, 0,91 ve 0,90 olarak bulunmuştur.

Ergenler İçin Başa Çıkma Ölçeği: Spirito ve ark.¹¹ tarafından geliştirilen başa çıkma değerlendirme aracı temel alınarak Bedel ve ark.¹² tarafından Türkçeye uyarlanmıştır. Ölçek aktif başa çıkma, kaçınan başa çıkma ve olumsuz başa çıkma olmak üzere üç alt boyuttan ve toplam 11 maddeden oluşmaktadır. Derecelendirmeler hiçbir zaman’dan (0) her zaman’a (3) dörtlü Likert tipinde bir ölçme aracıdır. Ölçekten alınabilecek puanlar aktif ve kaçınan başa çıkma için 0-12, olumsuz başa çıkma için ise 0-9 arasında değişmekte ve alınan puanlarla ilgili başa çıkma stratejisinin kullanımı artmaktadır.

İstatistiksel Analiz

Bu çalışma için tüm istatistiksel analizler IBM SPSS Statistics versiyon 27 (IBM Corp., Armonk, NY, ABD) yazılımı kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Pearson’ın korelasyon analizi, ölçekler arasındaki ilişkileri incelemek için kullanılmış ve bu ilişkilerin hem yönü hem gücü hakkında fikir vermiştir. Aracı değişkeni analiz etmek için Process Macro 4.2 aracılığıyla “Bootstrap” yöntemi kullanılmış, böylece verilerden rastgele alt örnekler oluşturularak aracılık modelinin farklı alt gruplar arasında test edilmesi sağlanmış ve daha büyük örneklerle karşılaştırmalar kolaylaştırılmıştır. Demografik değişkenler arasında ortalama ölçek puanlarındaki farklılıklar bağımsız örneklem t-testi ve varyans analizi kullanılarak değerlendirilmiştir. Varyans analizi varsayımlarının karşılanmadığı durumlarda alternatif olarak Kruskal-Wallis H testi kullanılmıştır. Tüm analizler %95,0 güven aralığında (GA) gerçekleştirilmiş ve istatistiksel anlamlılık p<0,05 olarak tanımlanmıştır.

Çalışmaya 250’si kız ve 156’sı erkek toplam 406 ergen katılmıştır. Katılımcıların yaş dağılımına göre %26,1’i (n=106) 15 yaşında, %33,7’si (n=137) 16 yaşında ve %40,1’i (n=163) 17 yaşındadır. Okul türü açısından, katılımcıların %39,2’si (n=159) özel lise, %3,2’si (n=13) devlet lisesi, %44,3’ü (n=180) anadolu lisesi ve %13,3’ü (n=54) meslek lisesindedir (Tablo 1).

Betimsel istatistik incelendiğinde, katılımcıların Beden Değeri Ölçeği-2, Ergenler için Başa Çıkma Ölçeği ve Hollanda Yeme Davranışı Anketi puanlarına ilişkin betimsel istatistikler değerlendirilmiştir. Beden Değeri Ölçeği-2 için ortalama [X̅=36,37, standart sapma (SS)=8,82] olarak hesaplanmıştır. Ergenler için Başa Çıkma Ölçeği alt boyutları incelendiğinde, aktif başa çıkma için ortalama (X̅=9,76, SS=2,67), kaçınan başa çıkma için (X̅=10,70, SS=2,81) ve olumsuz başa çıkma için (X̅=6,12, SS=2,43) olarak belirlenmiştir. Hollanda Yeme Davranışı Anketi’nin genel ortalaması (X̅=7,65, SS=1,89) olarak bulunmuştur. Alt boyutlara bakıldığında, kısıtlayıcı yeme için (X̅=2,35, SS=0,96), duygusal yeme için (X̅=2,28, SS=1,10) ve dışsal yeme için (X̅=3,03, SS=0,81) olduğu görülmüştür (Tablo 2).

Korelasyon bulgularına göre, Beden Değeri Ölçeği-2 ile aktif başa çıkma arasında pozitif ve zayıf düzeyde (r=0,30, p<0,01), kaçınan başa çıkma ile negatif ve zayıf düzeyde (r=-0,28, p<0,01), olumsuz başa çıkma ile negatif ve zayıf düzeyde (r=-0,31, p<0,01), Hollanda Yeme Davranışı Anketi ile negatif ve zayıf düzeyde (r=-0,17, p<0,01), Hollanda Yeme Davranışı Anketi, kaçınan başa çıkma ile pozitif ve zayıf düzeyde (r=0,22, p<0,01) ve olumsuz başa çıkma ile pozitif ve zayıf düzeyde (r=0,28, p<0,01) anlamlı ilişkilere sahiptir. Kısıtlayıcı yeme, kaçınan başa çıkma ile pozitif ve zayıf düzeyde (r=0,12, p<0,05) ve olumsuz başa çıkma ile pozitif ve zayıf düzeyde (r=0,13, p<0,05) anlamlı ilişkilere sahiptir. Duygusal yeme, kaçınan başa çıkma ile pozitif ve zayıf düzeyde (r=0,14, p<0,01) ve olumsuz başa çıkma ile pozitif ve zayıf düzeyde (r=0,29, p<0,01) anlamlı ilişkilere sahiptir. Dışsal yeme, kaçınan başa çıkma ile pozitif ve zayıf düzeyde (r=0,18, p<0,01) ve olumsuz başa çıkma ile pozitif ve zayıf düzeyde (r=0,13, p<0,01) anlamlı ilişkilere sahiptir (Tablo 3).

Aracı rol analizine ait sonuçlar incelendiğinde, beden memnuniyeti, kaçınan başa çıkma üzerinde negatif yönde anlamlı bir yordayıcı etki göstermektedir [B=-0,09, standart hata (SH)=0,02, β=-0,28, t=-5,79, p<0,001, %95 GA (-0,12, -0,06)]. Benzer şekilde, beden memnuniyetinin olumsuz başa çıkma üzerinde de negatif yönde anlamlı bir etkisi bulunmaktadır [B=-0,08, SH=0,01, β=-0,31, t=-6,53, p<0,001, %95 GA (-0,11, -0,06)].

Kaçınan başa çıkma, uyumsuz yeme davranışı üzerinde pozitif yönde anlamlı bir yordayıcıdır [B=0,14, SH=0,03, β=0,22, t=4,43, p<0,001, %95 GA (0,08, 0,21)]. Aynı şekilde, olumsuz başa çıkma da uyumsuz yeme davranışı üzerinde pozitif yönde anlamlı bir etkide bulunmaktadır [B=0,22, SH=0,04, β=0,28, t=5,95, p<0,001, %95 GA (0,15, 0,29)].

Beden memnuniyetinin uyumsuz yeme davranışı üzerindeki toplam etkisi anlamlı bulunmuştur [B=-0,04, SH=0,01, β=-0,17, t=-3,55, p<0,001, %95 GA (-0,06, -0,02)]. Ancak bu etkinin doğrudan etkisi anlamlı değildir [B=-0,02, SH=0,01, β=-0,08, t=-1,52, p=0,131, %95 GA (-0,04, 0,00)]. Bununla birlikte, dolaylı etkisi anlamlı bulunmuştur [B=-0,02, SH=0,01, β=-0,09, %95 GA (-0,03, -0,01)].

Bu bulgular, beden memnuniyetinin kaçınan ve olumsuz başa çıkma tarzları aracılığıyla uyumsuz yeme davranışı üzerinde dolaylı etkiler yarattığını göstermektedir. Başa çıkma tarzlarının bu ilişkideki aracı rolü anlamlıdır ve uyumsuz yeme davranışını açıklamada önemli bir faktör olduğu anlaşılmaktadır. Dolaylı etkinin tam aracı rol oynadığı gözlemlenmiştir (Tablo 4).

Beden memnuniyeti, bireyin kendi fiziksel görünümüne yönelik algılarından ve hislerinden oluşan çok boyutlu bir yapıdır.¹³ Ergenlik dönemi, fiziksel değişimlerin en yoğun yaşandığı ve beden memnuniyetsizliğinin arttığı kritik bir dönemdir.¹⁴ Bu dönemde bireyler, çevresel ve kültürel etkilerle şekillenen ideal beden algılarına uyma çabası içine girebilir ve bu çaba sıklıkla uyumsuz yeme davranışlarını tetikleyebilir.¹⁵ Uyumsuz yeme davranışları, bireyin yeme düzeninde normalden sapmalar gösterdiği ve genellikle kilo kontrolü ya da bedensel memnuniyetsizlikle ilişkili olan davranışlardır.¹⁶ Anoreksiya nervoza, bulimiya nervoza ve tıkınırcasına yeme bozukluğu gibi yeme davranışları örüntüleri genellikle düşük beden memnuniyetiyle ilişkilendirilir. Legenbauer ve ark.⁴ tarafından yapılan çalışma, beden algısı ile yeme bozuklukları arasında güçlü bir ilişki olduğunu ve bu ilişkinin özellikle ergenlik döneminde belirginleştiğini bildirmiştir. Bu çalışmada da ergenlerde düşük beden memnuniyeti seviyesinin, kaçınan ve olumsuz baş etme stratejilerinin kullanımını artırdığını ve bu stratejilerin uyumsuz yeme davranışlarını tetiklediğini göstermiştir. Elde edilen sonuçlar, beden algısının ergenlerin psikososyal gelişiminde kritik bir rol oynadığını ve beden memnuniyetsizliği yüksek olan ergenlerde uyumsuz yeme davranışlarının daha sık görüldüğünü göstermiştir.

Bulguların dikkat çeken bir diğer yönü, sosyo-demografik değişkenlerin etkisidir. Araştırmada, yaş, cinsiyet, ebeveyn öğrenim durumu ve gelir düzeyi gibi değişkenlerin, beden memnuniyetsizliği ve uyumsuz yeme davranışları üzerindeki etkilerinde anlamlı farklılıklar olduğu görülmüştür. Bu bulgu, ergenlik döneminde algılanan zayıf olma baskısı ve zayıf beden idealinin içselleştirilmesi gibi sosyokültürel faktörlerin beden memnuniyetsizliğinin gelişiminde önemli rol oynadığını gösteren boylamsal araştırma bulgularıyla uyumludur.³

Yaş değişkeni, ergenlik döneminde beden algısının nasıl şekillendiği ve bu süreçte yaşanan değişikliklerin uyumsuz yeme davranışlarını nasıl etkilediği konusunda önemli bir rol oynamaktadır. Bu çalışmada, 16-17 yaş grubundaki ergenlerin, 15 yaş grubuna kıyasla daha yüksek duygusal ve kısıtlayıcı yeme puanlarına sahip olduğu bulunmuştur. Bu, ergenlik döneminde yaşla birlikte artan fiziksel ve sosyal baskının, bireylerin beden algısı ve yeme davranışlarını olumsuz etkilediğini gösteren literatürle uyumludur.^{17, 18}

Araştırmada cinsiyet farklılıkları da beden memnuniyeti ve uyumsuz yeme davranışlarının şekillenmesinde önemli bir rol oynamaktadır. Kadın ergenlerin beden memnuniyeti düzeylerinin daha düşük olduğu ve bu durumun duygusal ve kısıtlayıcı yeme davranışlarını artırdığı bulunmuştur. Bu bulgu, kadınların ergenlik döneminde fiziksel görünüm konusunda daha fazla baskıya maruz kaldığı ve sosyal medya, akran baskısı gibi etkenlerin beden algısını olumsuz yönde etkilediği görüşünü desteklemektedir.¹⁹ Kadınlar, medya tarafından dayatılan zayıflık ideallerine daha fazla maruz kalmakta ve bu durum beden memnuniyetsizliğini artırarak yeme bozuklukları riskini tetiklemektedir.¹⁸ Erkekler ise genellikle kaslı bir vücuda sahip olma arzusu ile şekillenen bir beden algısına sahiptir ve bu da onların beden algılarını genellikle daha olumlu tutmalarına neden olur.¹⁹

Olumsuz baş etme stratejilerinin, bireyin sorunlarını çözme kapasitesini düşürdüğü ve yeme davranışları üzerinde olumsuz bir etkisi olduğu gözlemlenmiştir. Olumsuz baş etme stratejileri kullanan bireyler, sorunlarla yüzleşmek yerine streslerini yemekle yönetmeye çalışmaktadır. Bu durum, Babayiğit ve ark.²⁰ tarafından önerilen, yeme davranışının bir baş etme mekanizması olarak kullanılabileceği görüşünü desteklemektedir. Bunun aksine, aktif baş etme stratejilerinin uyumsuz yeme davranışlarını azalttığı ve beden memnuniyetini artırdığı tespit edilmiştir. Bu sonuç, Hamarta²¹ ile Akkoyunlu ve Türkçapar’ın²² yapıcı baş etme stratejilerinin bireylerin yaşam kalitesini artırdığına dair bulgularıyla paraleldir.

Ayrıca araştırma bulguları baş etme stratejilerinin beden memnuniyetsizliği ile uyumsuz yeme davranışları arasındaki ilişkide önemli bir aracı rol oynadığını ortaya koymuştur. Folkman ve Lazarus’un²³ başa çıkma teorisine göre, bireylerin stres ve zorluklarla baş etme biçimi, onların psikolojik ve davranışsal sonuçlarını etkiler. Bu çalışmada, beden memnuniyetsizliği yüksek olan bireylerin daha sıklıkla kaçınma ve olumsuz baş etme stratejilerine yöneldiği tespit edilmiştir.

Araştırma bulgularına göre olumsuz ve kaçınan baş etme stratejileri, beden memnuniyetsizliği ile uyumsuz yeme davranışları arasındaki ilişkiyi güçlendiren önemli aracı değişkenlerdir. Beden memnuniyeti ile baş etme stratejileri arasında anlamlı bir ilişki olduğu ve bu stratejilerin uyumsuz yeme davranışları üzerindeki etkisi görülmektedir. Başa çıkma stratejileri açısından, beden memnuniyetsizliği olan bireylerin kaçınan ve olumsuz başa çıkma stratejilerini daha sık kullandığı bulunmuştur. Bu durum, Ball ve Lee²⁴ ve Soukup ve ark.²⁵ tarafından uyumsuz baş etme stratejilerinin bireylerde stres ve sorunlarla baş edememe ile ilişkili olduğunu vurgulayan bulgularla uyumludur.

Bu bulgular, baş etme stratejilerinin beden memnuniyetsizliği ile uyumsuz yeme davranışları arasındaki ilişkide önemli bir rol oynadığını ve bu stratejilerin bireylerin davranışsal ve psikolojik sonuçlarını etkilediğini göstermektedir. Özellikle kaçınmacı baş etme stratejilerinin, bireylerin sorunları çözmek yerine onları bastırmaya çalıştığı ve bu durumun uyumsuz davranışlara yol açtığı gözlemlenmiştir. Bu nedenle, ergenlerin sağlıklı baş etme stratejileri geliştirmelerine yardımcı olmak, uyumsuz yeme davranışlarını önlemede kritik bir rol oynayabilir. Gelecekteki çalışmalar, bu ilişkilerin kültürel farklılıklar ve bireysel özellikler açısından daha derinlemesine incelenmesi gerektiğini vurgulamaktadır.

Çalışmanın Kısıtlılıkları

Çalışmanın bazı kısıtlılıkları bulunmaktadır. Örneklemin sadece İstanbul ilinde yaşayan 15-17 yaş arasındaki bireylerle sınırlı olması ve cinsiyet dağılımının dengeli olmaması bulguların genellenebilirliğini kısıtlamaktadır. Ayrıca, araştırmanın kesitsel bir çalışma olması nedeniyle değişkenler arasındaki ilişkilerin zaman içindeki değişimini incelemek mümkün olmamıştır. Gelecekteki çalışmalarda, daha geniş ve temsil gücü yüksek örneklemlerle çalışılması önerilmektedir.

Sonuç olarak, bu çalışma 15-17 yaş arasındaki ergenlerde beden memnuniyetsizliği, uyumsuz yeme davranışları ve baş etme stratejileri arasındaki ilişkileri inceleyerek literatüre önemli bir katkı sağlanmaktadır. Bulgular, ergenlerde beden memnuniyetsizliğinde uyumsuz yeme davranışları ve baş etme stratejilerinin önemli rol oynadığını göstermektedir. Bu değişkenler arasındaki etkileşimlerin daha iyi anlaşılması, beden memnuniyetsizliği olan ergenlerin sağlıklı baş etme stratejileri geliştirmelerine ve uyumsuz yeme davranışlarını önlemede yardımcı olabilir. Bulgular hem literatüre katkı sağlamakta hem de klinik müdahaleler için önemli ipuçları sunmaktadır.