ÖZ
Amaç
Çocuklarda sorunlu ekran kullanımı küresel olarak artmaktadır. Çocukluk döneminde sorunlu ekran kullanımı ve bununla ilişkili olabilecek faktörler hakkında bilgiler sınırlıdır. Çocuklarda sorunlu ekran kullanımındaki potansiyel faktörleri araştırmayı amaçladık. Çalışmamız sosyodemografik ve ekranla ilişkili faktörler, dijital ebeveynlik farkındalığı, ebeveynlerin ekran bağımlılığı ve ebeveyn öz yeterliliğinin çocukların ekran kullanımı üzerindeki ilişkilerini incelemektedir.
Gereç ve Yöntem: Çalışma Türkiye’de yürütülmüş olup, 4-11 yaş aralığındaki 295 çocuk çalışmaya dahil edilmiştir. Çalışmada sosyodemografik ve ekran kullanımına ilişkin sorular, Problemli Medya Kullanım Ölçeği (PMKÖ)-Kısa Form, Dijital Ebeveynlik Farkındalık Ölçeği, Algılanan Ebeveyn Yetkinlik Ölçeği (EYÖ) ve Çoklu Ekran Bağımlılığı Ölçeği (ÇEBÖ) kullanılmıştır.
Bulgular
Çocukların %51,2’sinin günlük olarak ekranların önünde 2 saat veya daha fazla zaman geçirdiği bulundu. PMKÖ puanları ile aile yemekleri sırasında ekran kullanma sıklığı (r=0,286) ve uykudan önceki bir saat içinde ekran kullanımı (r=0,311) arasında bir korelasyon vardı. PMKÖ puanlarını etkileyebilecek değişkenleri incelemek için lineer regresyon analizi yapıldı. PMKÖ puanlarını artırdığı bulunan önemli faktörler arasında erkek olmak, psikiyatrik bir rahatsızlığa sahip olmak, artan ekran süresi, daha yüksek dijital ihmal puanları, daha düşük EYÖ puanları ve daha yüksek ÇEBÖ puanları yer aldı.
Sonuç
Çocuklarda sorunlu ekran kullanımının ilişkili faktörlerini anlamak, bu davranışla ilişkili uzun vadeli riskleri azaltmaya yardımcı olabilir. Ebeveynlerin rolünü vurgulamak ve olası müdahalelere katılımlarını sağlamak hayati önem taşımaktadır.
Anahtar Kelimeler:
Problemli ekran kullanımı, çocuklar, öz yeterlilik, dijital farkındalık, ebeveyn ekran kullanımı
Kaynaklar
1
Thomas G, Bennie JA, De Cocker K, Castro O, Biddle SJH. A descriptive epidemiology of screen-based devices by children and adolescents: a scoping review of 130 surveillance studies since 2000. Child Indic Res. 2019;13:935-950.
2
Qi J, Yan Y, Yin H. Screen time among school-aged children of aged 6-14: a systematic review. Glob Health Res Policy. 2023;8:12.
3
Royal College of Psychiatrists. Technology use and the mental health of children and young people (CR225). London: Royal College of Psychiatrists; 2020. Available from: https://www.rcpsych.ac.uk/improving-care/campaigning-for-better-mental-health-policy/college-reports/2020-college-reports/Technology-use-and-the-mental-health-of-children-and-young-people-cr225. Accessed August 6, 2024.
4
McArthur BA, Volkova V, Tomopoulos S, Madigan S. Global prevalence of meeting screen time guidelines among children 5 years and younger: a systematic review and meta-analysis. JAMA Pediatr. 2022;176:373-383.
5
Muppalla SK, Vuppalapati S, Reddy Pulliahgaru A, Sreenivasulu H. Effects of excessive screen time on child development: an updated review and strategies for management. Cureus. 2023;15:e40608.
6
Bandura A. Social cognitive theory: an agentic perspective. Annu Rev Psychol. 2001;52:1-26.
7
Kabakçı Yurdakul I, Dönmez O, Yaman F, Odabaşı HF. Digital parenting and changing roles. Gaziantep University Journal of Social Sciences. 2013;12:883-896.
8
Fam JY, Männikkö N, Juhari R, Kääriäinen M. Is parental mediation negatively associated with problematic media use among children and adolescents? A systematic review and meta-analysis. Canadian Journal of Behavioural Science / Revue Canadienne des Sciences du Comportement. 2023;55:89-99.
9
Kwak JY, Kim JY, Yoon YW. Effect of parental neglect on smartphone addiction in adolescents in South Korea. Child Abuse Negl. 2018;77:75-84.
10
Türen Ş, Bağçeli Kahraman P. The predictive relationships between children’s digital game addiction tendencies and mothers’ digital parenting awareness and digital literacy levels. Educ Inf Technol. 2025;30:3115-3144.
11
Benedetto L, Ingrassia M. Digital parenting: raising and protecting children in media world. In: Benedetto L, Ingrassia M, editors. Parenting: Studies by an Ecocultural and Transactional Perspective. London: IntechOpen; 2021. p. 127-147.
12
Lewis R, Yap CHJ. Evidence review of screen use in childhood. Singapore: Saw Swee Hock School of Public Health, National University of Singapore; 2023.
13
Jones TL, Prinz RJ. Potential roles of parental self-efficacy in parent and child adjustment: a review. Clin Psychol Rev. 2005;25:341-363.
14
Xu H, Wen LM, Rissel C. Associations of parental influences with physical activity and screen time among young children: a systematic review. J Obes. 2015;2015:546925.
15
Kieslinger K, Wartha O, Pollatos O, Steinacker JM, Kobel S. Parental self-efficacy-a predictor of children’s health behaviors? Its impact on children’s physical activity and screen media use and potential interaction effect within a health promotion program. Front Psychol. 2021;12:712796.
16
Paudel S, Leavy J, Jancey J. Correlates of mobile screen media use among children aged 0-8: protocol for a systematic review. Syst Rev. 2016;5:91.
17
Nagata JM, Paul A, Yen F, Smith-Russack Z, Shao IY, Al-Shoaibi AAA, Ganson KT, Testa A, Kiss O, He J, Baker FC. Associations between media parenting practices and early adolescent screen use. Pediatr Res. 2025;97:403-410.
18
Domoff SE, Harrison K, Gearhardt AN, Gentile DA, Lumeng JC, Miller AL. Development and validation of the problematic media use measure: a parent report measure of screen media “addiction” in children. Psychol Pop Media Cult. 2019;8:2-11.
19
Li H, Luo W, He H. Association of parental screen addiction with young children’s screen addiction: a chain-mediating model. Int J Environ Res Public Health. 2022;19:12788.
20
Furuncu C, Öztürk E. Problemli medya kullanım ölçeği Türkçe formunun geçerlik güvenirlik çalışması: çocuklarda ekran bağımlılığı ölçeği ebeveyn formu. Erken Çocukluk Çalışmaları Dergisi. 2020;4:535-566.
21
Manap A, Durmuş E. Dijital ebeveynlik farkındalık ölçeğinin geliştirilmesi. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi. 2020;21:978-993.
22
Caprara GV, Regalia C, Scabini E, Barbaranelli C, Bandura A. Assessment of filial, parental, marital, and collective family efficacy beliefs. Eur J Psychol Assess. 2004;20:247-261.
23
Demir S, Gündüz B. Ebeveyn yetkinlik ölçeğinin uyarlanması: geçerlik ve güvenirlik çalışmaları. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 2014;11:309-322.
24
Sarıtepeci M. Multiple screen addiction scale: validity and reliability study. Instructional Technology and Lifelong Learning. 2021;2:1-17.
25
Okely AD, Ghersi D, Loughran SP, Cliff DP, Shilton T, Jones RA, Stanley RM, Sherring J, Toms N, Eckermann S, Olds TS, Zhang Z, Parrish AM, Kervin L, Downie S, Salmon J, Bannerman C, Needham T, Marshall E, Kaufman J, Brown L, Wille J, Wood G, Lubans DR, Biddle SJH, Pill S, Hargreaves A, Jonas N, Schranz N, Campbell P, Ingram K, Dean H, Verrender A, Ellis Y, Chong KH, Dumuid D, Katzmarzyk PT, Draper CE, Lewthwaite H, Tremblay MS. A collaborative approach to adopting/adapting guidelines. The Australian 24-hour movement guidelines for children (5-12 years) and young people (13-17 years): an integration of physical activity, sedentary behaviour, and sleep. Int J Behav Nutr Phys Act. 2022;19:2.
26
Liu J, Riesch S, Tien J, Lipman T, Pinto-Martin J, O’Sullivan A. Screen media overuse and associated physical, cognitive, and emotional/behavioral outcomes in children and adolescents: an integrative review. J Pediatr Health Care. 2022;36:99-109.
27
Rega V, Gioia F, Boursier V. Problematic media use among children up to the age of 10: a systematic literature review. Int J Environ Res Public Health. 2023;20:5854.
28
Domoff SE, Borgen AL, Radesky JS. Interactional theory of childhood problematic media use. Hum Behav Emerg Technol. 2020;2:343-353.
29
Yalçin SS, Tezol Ö, Çaylan N, Erat Nergiz M, Yildiz D, Çiçek Ş, Oflu A. Evaluation of problematic screen exposure in pre-schoolers using a unique tool called “seven-in-seven screen exposure questionnaire”: cross-sectional study. BMC Pediatr. 2021;21:472.
30
Jusienė R, Urbonas V, Laurinaitytė I, Rakickienė L, Breidokienė R, Kuzminskaitė M, Praninskienė R. Screen use during meals among young children: exploration of associated variables. Medicina (Kaunas). 2019;55:688.
31
Tabares-Tabares M, Moreno Aznar LA, Aguilera-Cervantes VG, León-Landa E, López-Espinoza A. Screen use during food consumption: does it cause increased food intake? A systematic review. Appetite. 2022;171:105928.
32
Husárová D, Veselská ZD, Sigmundová D, Gecková AM. Age and gender differences in prevalence of screen based behaviour, physical activity and health complaints among Slovak school-aged children. Cent Eur J Public Health. 2015;23 Suppl:S30-S36.
33
Raju V, Sharma A, Shah R, Tangella R, Yumnam SD, Singh J, Yadav J, Grover S. Problematic screen media use in children and adolescents attending child and adolescent psychiatric services in a tertiary care center in North India. Indian J Psychiatry. 2023;65:83-89.
34
Başay BK, Başay O, Akdoğan C, Karaisli Ş, Satılmış M, Gözen B, Şekerci NB. Screen use habits among children and adolescents with psychiatric disorders: a cross-sectional study from Turkey. Psihologija. 2020;53:255-271.
35
Guo H, Ma J, Chua TBK, Tay LY, Chia MYH, Kim H. Associations between parents’ digital media habits, engagement, awareness, and movement guidelines among preschool-age children: international ipreschooler surveillance study. Int J Environ Res Public Health. 2022;19:10484.
36
Lukavská K, Vacek J, Gabrhelík R. The effects of parental control and warmth on problematic internet use in adolescents: a prospective cohort study. J Behav Addict. 2020;9:664-675. Erratum in: J Behav Addict. 2020;9:1103.
37
Kong C, Yasmin F. Impact of parenting style on early childhood learning: mediating role of parental self-efficacy. Front Psychol. 2022;13:928629.
38
Milford SC, Vernon L, Scott JJ, Johnson NF. Parent self-efficacy and its relationship with children’s screen viewing: a scoping review. Human Behavior and Emerging Technologies. 2024;2024:8885498.
39
Schoeppe S, Vandelanotte C, Bere E, Lien N, Verloigne M, Kovács É, Manios Y, Bjelland M, Vik FN, Van Lippevelde W. The influence of parental modelling on children’s physical activity and screen time: does it differ by gender? Eur J Public Health. 2017;27:152-157.
40
Fryling MJ, Johnston C, Hayes LJ. Understanding observational learning: an interbehavioral approach. Anal Verbal Behav. 2011;27:191-203.
41
Bandura A. Reflections on self-efficacy. Adv Behav Res Ther. 1978;1:237-269.
